اللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ المَهدِي صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَ عَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَ في كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَ حافِظاً وَ قائِداً ‏وَ ناصِراً وَ دَليلاً وَ عَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَ تُمَتِّعَهُ فيها طَويلاً ::::::: براى سلامتى و تعجيل در ظهور امام زمان (عجّل الله تعالي فرجه الشريف) صلوات :::::::: اللّهمَّ صَلّ عَلى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد وَ عَجِّل فَرَجَهُم


میعادگه رب
لینک دوستان

از زمانى که حضرت ابراهیم (علیه السّلام) خانه کعبه را بنا نهاد و به فرمان خداى بزرگ مردم را به انجام مناسک حجّ دعوت کرد، هر ساله مردمانى‌ به این مهمّ همّت گماشته و جهت اداى حجّ و مناسک آن و نیز زیارت بیت الله الحرام به آن سمت مى‌‌شتافتند.

در ادامه مطلب، گفتارى در مورد مناسک و اعمال حجّ جاهلى و پیش از اسلام آورده‌‌ام که خالى از لطف نیست.


حج بارزترین نشانه از شعایر و آیین‌‌های دینی کهن است. واژه‌‌ى «حج» از نظر لغت بسیار کهن است. از این رو مى‌‌توان این امکان را در نظر گرفت که عمل به معنای این واژه یعنی حج گزاردن نیز به همان اندازه کهن باشد. اگر به خود اجازه دهیم که کلام راویان را درباره‌‌ى مکه و مدینه و آمدن ابراهیم (علیه السّلام) به آن نواحی بپذیریم، ناگزیر باید بپذیریم که رسم حج گزاردن حتی پیش از رواج زبان عربی رایج بوده و از آن کهن‌‌تر است.
به هر حال، مسلم است که مراسم حج، بی هیچ تردیدی از اعمال دینی کهن به شمار مى‌‌رود. آن چه بر محقق دشوار است، تعیین زمانی است که قوم عرب برای نخستین بار مراسم حج را بر پای داشت. قرآن کریم این تاریخ را به دوران ابراهیم رجوع مى‌‌دهد و مى‌‌فرماید: «وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلى‏ کُلِّ ضامِرٍ یَأْتینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمیقٍ» (2)، (و در میان مردم برای [ادای] حج بانگ برآور تا [زایران] پیاده و [سوار] بر هر شتر لاغری ـ که از راه دور مى‌‌آیند ـ به سوی تو روی مى‌‌آورند). و شاید بتوان با استفاده از این کلام قرآن با گروهی که گمان دارند قوم عرب اولین امتی ست که مراسم و عادت حج گزاردن را بر پای داشته، هم عقیده شد. (3)
واژه‌‌ى حج از نظر لغوی مطلقاً به معنای قدوم [ورود، وصول، رسیدن، آمدن] و قصد است. وقتی گفته مى‌‌شود: «حججتُ فلاناً ...»، به این معنی ست که چندین بار بر او وارد شدم. پس وقتی گفته مى‌‌شود: «حج البیت»، یعنی آن‌‌ها هر سال به آن خانه مى‌‌روند. سپس این عبارت انحصاراً برای رفتن «به قصد مکّه برای عبادت» استعمال شده است. (4)

به نظر مى‌‌آید جمع شدن گروه گروه اعراب جاهلی از تمام نواحی جزیره العرب در مکه را تنها به دلیل امر دینی محض پنداشتن، چندان عقلانی نباشد. به نظر من حج خانه، با تمام جلوه‌‌هاى آشکار مربوط به آن، اگر در درجه‌‌ى دوم اهمیت قرار نگیرد، حداقل کم اهمیت‌‌تر  از انگیزه‌‌هاى اساسی درونی‌‌تر ی به حساب مى‌‌آید ... که زندگی انسان بدوی بر اساس آن بنا مى‌‌شود و محکم‌‌تر  از دین و حتی قوی‌‌تر  از روابط خویشاوندی ست ... منظور انگیزه‌‌ى اقتصادی یا به بیان کوتاه «تجارت» است.

بسیاری از گروه‌‌هایی که قبایل مختلف به مکّه مى‌‌فرستادند، در حین پیمودن جزیره العرب از دومه الجندل ... تا هجر... تا الشجر .... تا طائف، و قبل از آن که سرانجام در بازار عکاظ ... و سپس مجنه ... و ذوالمجاز ... فرود آیند و مستقر شوند، از بازارهای بسیاری که در سر راه برپا شده بود، عبور مى‌‌کردند ... تا خانه را طواف کنند و در عرفه وقوف نمایند و از عبادت خود بهره گیرند و قربانی کنند. اما آن چه گفته شد به نظر من نمى‌‌تواند دلیلی موجه و پذیرفتنی جلوه کند. به عبارت دیگر اگر در مراسم حج بازارهای تجاری که در آن‌‌ها کالاها و سایر ملزومات زندگی مبادله مى‌‌شد ... و در نتیجه افراد و قبایل با یکدیگر آشنا مى‌‌شدند، فراهم نمى‌‌گشت و پس از پایان یافتن حج و مبادله‌‌ى کالا، امکانی پدید نمى‌‌آید که شعرهای خود را عرضه کنند و داستان‌‌های یکدیگر را فرا گیرند و در واقع بازارها را جشن سالیانه قرار دهند، در این صورت هر قبیله‌‌اى به بت‌‌های خود اکتفا مى‌‌کرد و همان مراسم قربانی و طواف وقوف را در برابر آن‌‌ها انجام مى‌‌داد و در نتیجه ساربان‌‌ها را از اطراف و میان جزیره العرب به زحمت نمى‌‌انداخت و سرانجام، حج خانه چندان جذاب جلوه نمى‌‌کرد تا آن حد که ماه‌‌هاى حرام را به دلیل آن جلوه‌‌ها، حلال بشمارند.

بازارها

مراسم حج با برپایی بازارها، میان طائف و مکه به عنوان محل‌‌های تجاری دوران جاهلی، آغاز مى‌‌شده است. (5) اهمیت این موضوع تا آن جاست که از عمر بن الخطاب پرسیدند: «آیا شما تجارت در حج را مکروه مى‌‌دانید؟ جواب داد: آیا زندگی و معیشت ما [از راهی] به جز از تجارت در حج بوده است؟» (6)

و از آن جا مسلمانان در سال‌‌های نخستین دعوت اسلام از انجام عادت‌‌های جاهلی، و به ویژه آداب دینی جاهلی، روی گردان بودهاند، به همین جهت خرید و فروش در موسم اجرای حج را گناه مى‌‌دانستند و از تجارت در حج پرهیز مى‌‌کردند. (7) تا این که [امر تجارت] مباح و روا اعلام شد و مطابق با آیه‌‌ى قرآن، تجارت کنندگان در مراسم حج مشمول گناه نمى‌‌شوند: «لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ ...». (8) (بر شما گناهی نیست که [در سفر حج] از فضل پروردگارتان [روزی خویش] بجویید ...).

در ناحیه‌‌اى از عکاظ (9) ـ عکاظ نخلی در وادی میان مکّه و طائف بوده است ـ موضعی کاملاً هموار و بدون پستی و بلندی بوده است که در آن جا بازاری برپا مى‌‌شده است. در این منطقه که به «الاثیداء» معروف بوده آب و نخل یافت مى‌‌شده است. هم چنین انصاب (سنگ‌‌های بت واره) و صخره‌‌هایی وجود داشته که آن‌‌ها را با خون قربانیان آغشته مى‌‌کردند و گفته شده که برای همین سنگ‌‌ها حج برپا مى‌‌شده و در اطراف آن‌‌ها طواف مى‌‌کرده‌‌اند. زمان گرد آمدن مردم در عکاظ از ماه شوال تا ذی القعده بوده است، که زمان برپایی رسمی بازار عکاظ نیز محسوب مى‌‌شده است. در بیستم ذی القعده، جماعت گرد آمده در عکاظ به «مجنه» مى‌‌رفتند، کسانی که هنوز خرید و فروششان به پایان نرسیده بود، بعد از آن‌‌ها به دنبالشان به آن جا روانه مى‌‌شدند.

مجنه، محلی نزدیک به کوهی در پایین مکّه بوده است که به آن «اصغر» مى‌‌گفتند. بازار مجنه ده روز برپا بود (10) تا وقتی که هلال ماه ذی الحجه مشاهده مى‌‌شد. آن گاه به «ذو المجاز» مى‌‌رفتند که محلی در یک فرسنگی عرفه بوده است. این بازار هشت روز برپا بود (11)، یعنی تا هشتم ذی الحجه که روز ترویه است.

علت نام گذاری آن روز به ترویه آن بوده است که مردمان مى‌‌بایست خود را سیراب مى‌‌کردند و ظرف‌‌های آب خود را پر مى‌‌کردند، زیرا در عرفه آبی یافت نمى‌‌شد. در همین بازار است که تمام گروه‌‌هاى حجاج ـ چه آن‌‌ها که در بازارهای قبلی حاضر بودند و چه آن‌‌ها فقط برای شرکت در مراسم حج آمده بودند ـ جمع مى‌‌شدند، زیرا ذوالمجاز خود یکی از مراسم حج به حساب مى‌‌آمد. (12)

بنابراین، عکاظ و مجنه و ذو المجاز، بازارهایی بودند که در دوران جاهلیت به هنگام مراسم حج در آن جا به تجارت مى‌‌پرداختند، حتی چندان به بی راهه نرفتهایم اگر بگوییم برپایی این بازارها خود بخشی از اعمال حج محسوب مى‌‌شد. چنان که بر طبق گفته‌‌ى الارزقی قریش و بسیاری از اعراب خطاب به مردم مى‌‌گفتند: «در بازارهای عکاظ و مجنه و ذو المجاز تنها به شرط احرام باید حاضر شوید» (13) و صرف به کاربردن لفظ احرام به معنی بزرگ داشت و تقدیس است.

وقوف

اعراب از این بازارها به سمت مکّه حرکت مى‌‌کردند (14) و مراسم حج در نهم ذی حجه با حرکت از ذو المجاز به سمت عرفه، آغاز مى‌‌شد. در عرفه، «وقوف» اجرا مى‌‌شد که یکی از مهم‌‌تر ین مراحل مناسک حج به شمار مى‌‌رفت.
اسمیت با نظر ولهاوزن موافق است که خصوصیت بارز وقوف حجاج در عرفه شبیه است به منظره‌‌ى کسانی که در پایان مراسم یا در حین اجرای آن حول قربان گاه با کمال خشوع جمع شدهاند، در حالی که قربانی‌‌ها بر زمین افکنده شده و خون آن‌‌ها در برابر غبغب (نام یکی از بت‌‌ها) جاری ست و پرده دار، آن سنگ بت واره یا همان غبغب را با آن خون آغشته مى‌‌کند. (15)

هوتسما (Houtesma) وقوف در عرفات را به وقوف یهود در کوه سینا که پروردگار بر آنان با برق و رعد جلوه مى‌‌کرد، مقارن مى‌‌داند. (16) اگرچه از خدایی که در عرفات پرستش مى‌‌شد اطلاع دقیقی نداریم، شاید بتوان گفت که فی نفسه همان خدای مزدلفه یا قزح ـ خدای برق و توفان و رعد و باران ـ باشد که «الادومیون» در زمان‌‌های کهن‌‌تر  آن را مى‌‌پرستیدند و از جلوه‌‌هاى عبادت‌‌های مربوط به آن، تنها رسم برافروختن آتش در مزدلفه در میان اعراب جاهلی باقی ماند.

در مورد وجه تسمیه‌‌ى مکانی که در آن وقوف مى‌‌کرده اند، یعنی عرفه، نظریه‌‌هاى مختلفی وجود دارد. از آن جمله سخن ابراهیم (علیه السّلام) خطاب به جبرئیل است که در مشاعر در اطراف او مى‌‌چرخید و او را تعلیم مى‌‌داد. پس ابراهیم گفت: دانستم [قد عرفتُ] و یا علّت نام گذاری این محل به عرفات آن است که آدم و حوا بعد از هبوط به خاک، یکدیگر را در این محل شناختند [تعارفا]، و یا به این علت که مردم در آن جا یکدیگر را مى‌‌شناسند (17) [یتعارفون فیه]. یاقوت بر آن چه ذکر شد چنین مى‌‌افزاید: این محل به نام صبر نامیده شد، زیرا مردمان برای رسیدن به آن صبر زیادی باید تحمّل کنند و واژه‌‌ى «العرف» به معنی صبر است، و یا به این دلیل که مردم در این توقف گاه به گناهانشان اعتراف مى‌‌کنند. (18)

به هر حال اصطلاح «وقوف» ما را از سیر حرکت حج باز نمى‌‌دارد. به این ترتیب که مردمان بعد از آن که روزشان را در عرفات به سر بردند و قبل از آن که غروب خورشید را ببینند، به سرعت به سمت مزدلفه سرازیر مى‌‌شدند و این گونه سرعت گرفتن برای رسیدن به مزدلفه تا دوره‌‌ى اسلام بر جا ماند تا این که پیامبر به مردم فرمان داد که با آرامش و کندی حرکت کنند. از ابن عباس نقل شده که با پیامبر اکرم در روز عرفه همراه بود. پیامبر به ناگهان در پشت سر خود صداهایی گوش خراش و صدای ضربه زدن و نیز صورت شتر را شنید، با تازیانه‌‌ى خود به آنان اشاره کرد و گفت: «ای مردم بر شماست که آرامش و سکون خود را حفظ کنید، زیرا نیکی و خیر در ایضاع نیست. و ایضاع به معنی سرعت گرفتن است». (19)

در مزدلفه که مکانی نزدیک به عرفه است، آتش برمی افروختهاند. مطابق برخی روایات علّت نامیدن این مکان به مزدلفه آن است که مردمان در این جا به خداوند تقرب مى‌‌جویند (20) [یزدلفون: یتقربون]. مردمان در مزدلفه شب خود را در میان آتش‌‌های فروزان «قزح» به عبادت مى‌‌گذارده‌‌اند در حالی که منتظر اشراق و طلوع الهه‌‌ى [:قزح] بودهاند ... و از «جمع» بیرون نمى‌‌آمده اند تا وقتی که خورشید بر «ثبیر» بتابد (21) و ثبیر کوهی در مکّه است و مى‌‌گویند: «اشرق ثبیر کیما نغیّره» (22). به عبارت دیگر، خطاب به کوه مى‌‌گوید:‌‌اى ثبیر وارد طلوع روز شو تا برای ما قربانی کردن شتاب کنیم. (23)

پس آن گاه همراه با طلوع خورشید به وادی «منی» مى‌‌رفتهاند که در آن جا بر مکان‌‌های معین سنگ پرتاب کنند. (24) این عمل یا برای راندن شیطان است یا ـ چنان که گروهی مى‌‌پندارند ـ برای پرکردن آن صحرا با سنگ ریزه است تا اهالی مکّه نتوانند بر آن زمین کشت کنند. (25)

روشن است که اولین کسانی که به منی مى‌‌رسند، عمل ذبح را انجام مى‌‌دهند. گفته شده است که نام منی از آن جهت بر این سرزمین نامیده شده که از خون‌‌هایی که بر آن جاری مى‌‌شود، برخوردار مى‌‌گردد. (26) و از آن جا که عمل قربانی کردن از مهم‌‌تر ین و کهن‌‌تر ین آیین‌‌هایی ست که اعراب به وسیله‌‌ى آن به خدایان تقرب مى‌‌جستند، به نظر مى‌‌رسد که اگر در این مورد اندکی سخن را به درازا بکشانیم، بی فایده نخواهد بود.

قربانی

ذبح یا قربانی کردن در میان اعراب جاهلی عادت و آیینی بدون علّت و بی جهت نبوده است. بل که مسلّماً نزد اقوام سامی و خصوصاً اعراب، عمل ذبح فلسفه‌‌اى ویژه داشته و تردیدی نیست که در میان علت‌‌های گوناگونی که موجب عمل ذبح مى‌‌شده، اطعام یکی از دلایل مهم آن است. اما این گفته شود پس از ریختن خون حیوان بی چاره، قسمت بزرگی از قربانی را به حیوانات وحشی و پرندگان و سایر گوشت خواران تقدیم مى‌‌کردند که سبب آن رفتاری ابتدایی و بدوی بوده است، مورد پسند و پذیرش من نیست، حتی اگر بپذیریم که آن‌‌ها در ابتدایی‌‌تر ین مراحل بدویت به سر مى‌‌برده‌‌اند.

[به عبارت دیگر] آنان اگر قربانی را به جای خدای خود تقدیم مى‌‌کرده اند، این عمل نوعی اجبار آیینی و مناسک اجباری نبوده است، بلکه آن را از روی عشق به اتحاد با خدایان و شریک شدن با آنان انجام مى‌‌دادند و درست به همین سبب است که مطابق بعضی روایت‌‌ها اعراب جاهلی بخش معینی از کشت و حاصل خود را نیز برای خداوند تعیین مى‌‌کردند و آن را برای مهمانان و درماندگان مصرف مى‌‌کردند، (و چه بسا بر حسب اندیشه‌‌هاى آنان، حتی برخی از حیوانات میهمانان خدا بودهاند) هم چنین بخشی از آن قربانی که برای خود اختصاص مى‌‌دادند، به پرده داران آن الهه یا خدا انفاق مى‌‌شده است (27) و برای همین آیه نازل شد: «وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصیباً فَقالُوا هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هذا لِشُرَکائِنا فَما کانَ لِشُرَکائِهِمْ فَلا یَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَ ما کانَ لِلَّهِ فَهُوَ یَصِلُ إِلى‏ شُرَکائِهِمْ ساءَ ما یَحْکُمُونَ» (28). (و [مشرکان] برای خدا از آن چه از کشت دام‌‌ها که آفریده است سهمی گذاشتند و به پندار خودشان گفتند: «این ویژه‌‌ى خداست و این ویژه‌‌ى بتان ما» پس آن چه خاص بتانشان بود به خدا نمى‌‌رسید، [ولی] آن چه خاص خدا بود به بتانشان مى‌‌رسید، چه بد داوری مى‌‌کنند).

اعراب جاهلی در عمل قربانی دو عامل اصلی را در نظر داشتند: نخست انتقال خون گرم قربانی به معبودی که قربانی برای آن بود و به همین جهت ملاحظه مى‌‌شود که خون را بر سر بت‌‌ها و انصاب مى‌‌ریختند تا غضب آن‌‌ها فرو نشیند و رضایت او جلب شود، و دلیل دوم آمیختن خون و گوشت قربانی با خون و گوشت پرستندگان آن خدا بوده است ... .

شاید کهن‌‌تر ین توصیفی که از عمل قربانی به جا مانده، همان است که نیلوس در سال 410 میلادی وصف کرده است و شیخو توصیف نیلوس را آیینی عربی و مبتنی بر اعمال و مناسک اعراب شمالی ـ به ویژه عرب‌‌های بطرا و دومه الجندل ـ بوده است:

و این گروه وحشی دینی ندارند، مگر آن که ستاره‌‌ى صبح را بزرگ مى‌‌دارند (العزی) و در برابر او سجده مى‌‌افتند و بهترین اسیرانشان را که در جنگ‌‌ها به دست آوردهاند برای او قربانی مى‌‌کنند؛ و آنان برای قربانی کردن، اسیرانی را که در اوج جوانی هستند و پوست و روی سفید دارند ترجیح مى‌‌دهند. به همین منظور، قربان گاهی از توده‌‌هاى سنگ و صخره‌‌ها آماده مى‌‌کنند و در انتظار طلوع فجر مى‌‌مانند تا ستاره‌‌ى صبح نمایان شود. در این هنگام قربانی را شمشیر مى‌‌زنند و خون او را مى‌‌نوشند ... و عادت دارند که اگر اسیری به دستشان نیفتاد شتری به ویژه سپید موی را قربانی کنند. به این ترتیب که او را به زانو در مى‌‌آورند و در اطرافش سه مرتبه مى‌‌چرخند، سپس کاهن یا رییسشان پیش مى‌‌آید و در حالی که سایرین آواها و آهنگ‌‌هایی سر دادهاند، با ضربه‌‌ى شمشیر رگ گردن شتر را مى‌‌برد تا خون او خارج شود و آن را بنوشد. سپس افراد دیگر حمله مى‌‌کنند و هر کدام قطعه‌‌اى از [گوشت] قربانی را مى‌‌برند و آن را همان طور خام مى‌‌خورند و در این کار شتاب مى‌‌کنند که مبادا چیزی از حیوان، حتی پوست و استخوان، هنگام طلوع خورشید بر جا بماند. (29)

اگر سخنان نیلوس درست باشد، این گونه قربانی کردن در نزد اعراب کهن از خشن‌‌تر ین گونه‌‌هاى قربانی ست که انسان انجام مى‌‌داده است و به همین ترتیب آن خدای کهن نیز قلبی سخت‌‌تر  از عبادت کنندگانش داشته است، زیرا برای رضای خود چیزی به غیر از نذرهای حیوانی، از آنان مى‌‌طلبیده و آنان جان انسان را به او تقدیم مى‌‌کرده‌‌اند.

پیش از این به عمل منذر که اسیرش، پسر ملک غسان را و نیز تعداد زیادی از راهبان عراق را برای ارضای قلب سخت عزی قربانی کرد، اشاره کردهایم.

احتمال دارد این گونه رفتار رذیله‌‌اى که در دین ابتدایی از خوف الهه [عزّی] روی مى‌‌داد، از جمله اسبابی باشد که موجب شد در برخی قبایل به دختران، زنده به گور شوند و گفته شده است پس از گذشت زمان و محو شدن علل اولیه و اصلی، زنده به گور کردن دختران هم چنان در قالب ترس از ننگ [دختر داشتن] و بیم از تنگ دستی، ادامه یافت و از این جاست که آیه‌‌ى «وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ ...» (30)، (فرزندان خود را از بیم تنگ دستی هلاک مکنید). نازل شده است به همین گونه است داستان اقدام ابراهیم (علیه السّلام) به قربانی کردن یکی از پسرانش که مسلّماً در میان اعراب معروف بوده است و خلاصه‌‌ى قرآن آن را به این گونه ذکر کرده است: «رَبِّ هَبْ لی‏ مِنَ الصَّالِحینَ * فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلیمٍ * فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَرى‏ فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى‏ قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ ...» (ای پروردگار من، مرا [فرزندی] از شایستگان بخش. پس او را به پسری بردبار مژده دادیم. و وقتی با او به جایگاه «سعی» رسید، گفت:‌‌اى پسرک من، من در خواب [چنین] مى‌‌بینم که تو را سر مى‌‌برم، پس ببین چه به نظرت مى‌‌آید؟ گفت:‌‌ اى پدر من، آن چه را ماموری بکن. ان شاء الله مرا از شکیبایان خواهی یافت. پس وقتی هر دو، تن در دادند [و همدیگر را بدرود گفتند] و [پسر] را به پیشانی بر خاک افکند، او را ندا دادیم که‌‌اى ابراهیم رؤیا [ی خود] را حقیقت بخشیدی. ما نیکوکاران را چنین پاداش مى‌‌دهیم. راستی که این همان آزمایش آشکار بود و او را در ازای قربانی بزرگی باز رهانیدیم (31)).

و به همین ترتیب است، داستان عبدالمطلب که نذر کرد فرزندش عبدالله را قربان کند و پیش از این گفته شد.
ظاهراً این گونه نظرهای گاه به گاهی برای ارضای خدایان دنیای کهن کافی نبوده است و به همین جهت حکایت کردهاند که در برخی جاها اقوامی بودهاند که هر سال یک قربانی انسانی داشتهاند. از آن جمله «برفیروس»، فیلسوف بت پرست، در قرن دوم میلادی گزارش مى‌‌دهد که «اهالی دومه الجندل هر سال برای خدایانشان مردی را قربانی مى‌‌کردند و آن را در نزدیک قربان گاه دفن مى‌‌کردند (32)». چنان که برخی اقوام دیگر، قربانی یا مقتول را در میان زمین و آسمان در برابر بت معلق مى‌‌کردند. (33)

شاید کهن‌‌تر ین قربان گاه‌‌هاى متعلق به اقوام سامی ساکن در شمال و نیز اعراب ساکن در دیار عرب ـ مطابق نظر اسمیت ـسنگی بزرگ یا تپه‌‌اى از سنگ ریزه‌‌ها بوده است که خون حیوان قربانی بر آن ریخته مى‌‌شد و این خون پهن شده بر این سنگ یک پارچه یا بر توده‌‌ى سنگ ریزه، عمل ذبح را تقدیس مى‌‌کرد و حیوان به عنوان قربانی شرعی مى‌‌داد. از این رو تفاوتی میان قربان گاه ساده‌‌ى عبرانی و انصاب یا قربان گاه‌‌هاى مزین عربی وجود نداشت. (34)

عادت قربانی کردن در منی در طی ایاّم حج، تا دوره‌‌ى اسلام نیز امتداد یافت. [با این تفاوت که اسلام آن را از شعارهای بت پرستی پیراسته کرد و روح توحید در آن دمید.] به همین جهت در قرآن به آن چه پیش از این در مورد شریک شدن الهه یا خدا با عبادت کنندگانش در امر حیوان قربانی ذکر شد، اشاره شده [و نفی کردیده] است، چنان که حق تعالی مى‌‌فرماید: «لَنْ یَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِنْ یَنالُهُ التَّقْوى‏ مِنْکُمْ ...» (35) (هرگز [نه] گوشت‌‌های آن‌‌ها و نه خون‌‌هایشان به خدا نخواهد رسید، ولی [این] تقوای شماست که به او مى‌‌رسد).

کوتاه کردن مو (تقصیر الشعور)

در محل مِنی بعد از اعمال قربانی و در دهم ذی الحجه، حج به پایان رسید و جلوه‌‌ها و ظواهر اصلی آن نیز به انتها مى‌‌رسید. در واقع سیر حج چنان که توصیف کردیم به این ترتیب بود که بعد از پایان یافتن بازارها در عرفه و توقف در آن جا حج گذاران به مزدلفه سرازیر مى‌‌شدند و شبی را با افروختن شعله‌‌ها در آن جا سر مى‌‌کردند، آن گاه حرکت به سوی وادی منی صورت مى‌‌پذیرفت، جایی که مراسم قربانی را انجام مى‌‌دادند و گروهی سر خود را مى‌‌‌تر اشیدند، تا به انتهای حج برسند و احرام به پایان برسد.

چرا در مراسم حج سر خود را مى‌‌‌تر اشیدند. گفته شده است از عادت‌‌های عجیب آنان چنین بود که موی خود را قبل از حج [هم چون نمد] به هم مى‌‌مالیدند تا زمانی که به منی برسند. «تلبید» [به هم مالیدن مو] ـ چنان که جاحظ گفته است ـ به این معنی است که آنان گل خطمی و آس [مورد] و سرو را با مقداری صمغ مى‌‌آمیختند و در ریشه‌‌هاى موها و بر پوست سر خود قرار مى‌‌دادند تا موها در هم فرو برد و آشفته نشود و به این ترتیب راه ورود غبار و در نتیجه چرک شدن سر و شپش زدن، بسته مى‌‌شد (36) و شاید چنان که در تاج العروس آمده، دلایل عمیق‌‌تر ی داشته که گروهی ذکر کردهاند ... و شاید پرده داران فقیر منی برای برخی مقاصد مالی، اعراب را به این رسم عجیب عادت داده باشند ... .

صاحب تاج العروس از قول ابن کلبی نقل کرده است که اهالی یمن وقتی در منی سر خود را مى‌‌‌تر اشیدند، مشتی آرد بر سر خود مى‌‌گذاشتند و وقتی موی خود را مى‌‌‌تر اشیدند، موها همراه با آن به زمین مى‌‌ریخت که آن را به عنوان صدقه قرار مى‌‌دادند و برخی مردمان قبیله‌‌ى اسد و قیس آن‌‌ها را برمی داشتند و موها را به دور مى‌‌ریختند و آردها را استفاده مى‌‌کردند (37). بعید نمى‌‌دانم اگر این افراد از خود موها نیز بهره مى‌‌برند. به جز آن چه ذکر شد، تفسیر دیگری برای عمل تلبید و مو تراشیدن وجود ندارد و مطلقاً نمى‌‌توان پذیرفت که آن آیینی کاملاً دینی بوده است.

منی تنها مکانی نبوده است که تراشیدن و کوتاه کردن مو (تقصیر و حلق) در آن انجام مى‌‌شده، زیرا در میان آنان گروهی بودهاند که تا به نزد بت خود نمى‌‌رفتند و در برابر او سر نمى‌‌‌تر اشیدند، حج را تمام شده نمى‌‌دانستند.
ابن کلبی در مورد مردی از قریش نقل کرده و گفته است:

اوس و خزرج و گروهی دیگر از اعراب اهالی یثرب و جاهای دیگر که پیرو آنان بودند ... هم چون سایر مردمان حج مى‌‌گذاردند و در همه‌‌ى جایگاه‌‌هاى انجام مراسم حج توقف مى‌‌کردند و [مراسم را به جای مى‌‌آوردند] مگر آن که موی نمى‌‌‌تر اشیدند. سپس وقتی [حج گزاران] پراکنده مى‌‌شدند، به نزد منات مى‌‌رفتند و پیش او سر مى‌‌‌تراشیدند (38) و نزد او اقامت مى‌‌کردند و حج خود را جز بدین گونه، کامل نمى‌‌دانستند. (39)

و بیتی از زهیر بن ابی سلمی در قصیده‌‌ى زیبایی با مطلع «صحا القلب عن سلمی و قد کان لا یسلو»، به همین عادت اعراب اشاره دارد و مى‌‌گوید:

فاقسمت جهداً بالمنازل من منی

و ما سحقت فیه المقادیم و القمل (40)

(سوگندی با استواری به منازل منی و به آن چه سر و صورت‌‌ها به آن ساییده مى‌‌شود)

که در روایت ابن کلبی [مصراع اول] به صورت: «حلفت با نصاب الا قیصر جاهداً (41)» (سوگندی استوار یاد کردم به سنگهای برپا شده [:انصاب] در اُقیصر) ضبط شده است. که این روایت نیز مفید این معنی ست که آنان در برابر بت‌‌هایشان سر مى‌‌‌تر اشیدند و این عادت هم چنان پایید تا به اسلام وارد شد و پیامبر به «حلق» یا «تقصیر» فرمان داد. چنان که در حدیثی نقل شده که فرموده است: «اللهم ارحم المحلقین و المقصرین» (42)

عمره و سعی

آن چه که عمره نامیده مى‌‌شود ـ و در آن نیز مُحرم مى‌‌شوند و از اعمال اختصاصی آن طواف خانه‌‌ى کعبه است ـ و آن را حج کوچک (حج اصغر) مى‌‌خوانند، نباید در دورانی که مراسم اصلی حج برپا مى‌‌شود، اجرا شود. تا آن حد که گفته شده: «برگزار کردن عمره در ایّام حج، از بدترین تباه کاری‌‌های روی زمین است (43)». و شاید بیش‌‌تر ین عمره‌‌ها در ماه رجب برگزار مى‌‌شده ـ اگرچه عمره گزاردن در تمام طول سال مجاز است ـ و البته دلیل آن روشن است زیرا ماه رجب از ماه‌‌هاى حرام است و ماه‌‌هاى حرام چنان که همه مى‌‌دانند ذالقعده و ذوالحجه و محرم و رجب است و انجام عمره در سه ماه نخست حرام است. پس مردم دریافته بودند در ماه رجب که چهارمین ماه از ماه‌‌هاى حرام است، مى‌‌توانند به مکّه بروند و جان‌‌ها و مال‌‌هایشان در طول مدّت انجام عمره، محفوظ بماند.

«اعتمار» یا عمره، واژه‌‌اى است هم چون حج و به معنی قصد است و حج اصغر نامیده مى‌‌شود (44) و در عمل مطابق قول زجاج: «طواف حرم و سعی میان صفا و مروه (45)» است (46). تفاوت دیگر آن با حج آن است که در تمام طول سال برقرار است، حال آن که زمان حج در سال یک بار است و در طی ماه‌‌هاى شخصی است: شوال، ذی القعده و ده روز از ذی الحجه. (47)

اما سعی میان صفا و مروه، از رسوم دوران کهن است و چنان که قبلاً یاد کردیم گویا بر دو کوه صفا و مروه، «اساف» و «نائله» قرار داشتند که مردم میان آن دو مى‌‌دویدند و آنان را مسح مى‌‌کردند. این رسم چه بسا به هاجر ارجاع داده مى‌‌شود که در آن هنگام که فرزندش اسماعیل دچار عطش بوده است ـ و از شدّت تشنگی در مکان زمزم به خود مى‌‌پیچید، «قبل از آن که به گمان آنان آبی داشته باشد» ـ گاهی از صفا بالا مى‌‌رفته و به سمت مروه روان مى‌‌شده و هم چون انسانی تلاش گر و جهدکننده مى‌‌دویده و مى‌‌کوشیده است. انتساب «سعی» به کار و فعل هاجر از این قول پیامبر گرفته شده که فرمود: «به همین جهت است که مردم در میان آن دو [صفا و مروه] رفت و آمد [سعی] مى‌‌کنند» (48)

و این رسم هم چنان استمرار یافت تا جزو یکی از آیین‌‌های حج در اسلام درآمد. و از آن جا که سعی یکی از اعمال دینی جاهلی بود، مردم در دوران اسلام بیم داشتند که آن را انجام دهند تا این که این آیه نازل شد: «إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاکِرٌ عَلیمٌ» (49) (در حقیقت صفا و مروه از شعایر خداست [که یادآور اوست]؛ پس هر که خانه‌‌ى [خدا] را حج کند، یا عمره گذارد، بر او گناهی نیست که میان آن دو سعی به جای آورد و هر که افزون بر فریضه، کار نیکی کند، خدا حق شناس و داناست).

طواف و لبیک گفتن (تلبیه)

شاید رسم طواف اطراف بت و یا سنگ‌‌های مورد پرستش به هنگام قربانی کردن، ریشه‌‌ى مراسم طوافی باشد که بعدها قریش و قوم عرب پیش از اسلام به گرد کعبه انجام مى‌‌دادند. چنان که تهلیل هایی که به آن مى‌‌پرداختند بعید نیست که شکل متحول شده‌‌ى فریادهایی باشد که با کشتن قربانی همراه مى‌‌شده است. هم چنین ممکن است که شکل آغازین آن، فریادهای ندبه و زاری بوده است که بر مرگ قربانی ادا مى‌‌شده است.

چنان که نظر اسمیت بر آن است که این ندبه و زاری صورت نوعی مدیحه‌‌ى آهنگین به خود گرفته بود ـ همان گونه که نیلوس توصیف کرده است ـ و همین مطلب او را به این تردید افکنده که کلمه‌‌ى «لبیک» هیچ معنایی ندارد (50). هم چنین اسمیت عقیده دارد که «تهلیل» یا رقصی همراه بوده است که در اطراف قربان گاه برپا مى‌‌شده است، چنان که ـ به نظر او ـ رقص و موسیقی در اعصار نخستین از یکدیگر جدایی ناپذیر بودهاند (51).
و از این قبیل است این سخن که:

نام مکّه از این جهت است که در دوران جاهلیت اعراب عقیده داشتند که حج ما کامل نمى‌‌شود مگر آن که به مکان کعبه بیابیم و در آن جا صدا سر دهیم (52) [نمکُّ فیه] یا در اطراف کعبه صفیر بکشیم. پس به هنگام طواف صفیر مى‌‌کشیدند و دست بر هم مى‌‌کوبیدند (53).

چنان که در قرآن آمده: «و ما کان صلاتهم عندالبیت الّا مُکاءً و تَصدیهً فذوقوا العذابَ به ما کنتم تکفرون (54)»، (و نمازشان در خانه‌‌ى [خدا] جز سوت کشیدن و کف زدن نبود...). و این سوت زدن و کف زدن‌‌ها با نغمه‌‌هایی که هنگام طواف «اقیصر» و سایر مکان‌‌ها سر مى‌‌دادند، اختلاف چندانی نداشت. چنان که ربیع بن ضبع فزاری مى‌‌گوید:
فاننی و الذی نغم الا له له

حول اقیصر تسبیح و تهلیل (55)

(سوگند مى‌‌خورم به آن که نغمه‌‌ى (مردمان) در پیرامون اقیصر برای او تسبیح و تهلیل است (برای نیایش و ستایش است).

اما لبیک گفتن قبایل مختلف متفاوت بود تا آن جا که شاید بتوان تصور کرد که هر قبیله لبیکی خاص خود داشته است. یعقوبی مى‌‌گوید:

اعراب وقتی آهنگ حج بیت الحرام مى‌‌کردند، هر قبیله‌‌اى در برابر بت خود توقف مى‌‌کرد و نماز مى‌‌برد، سپس لبیک مى‌‌گفتند تا به مکّه برسند و لبیک‌‌های آنان مختلف بود (56).

برای اطلاع از لبیک‌‌های گوناگون مى‌‌توان به تاریخ یعقوبی مراجعه کرد، در این جا سه تلبیه ی مختلف از سه قبیله ذکر مى‌‌شود:

تلبیه قریش: لبیک اللهم لبیک/لبیک لا شریک لک/تملکه و ما ملک

تلبیه قبیله‌‌ى تمیم: لبیک اللهم لبیک/لبیک، لبیک عن تمیم/ قدتراها اخلقت اثوابها / و اثواب من وراءها/و اخلصت لربها دعاءها

تلبیه ثقیف: لبیک اللهم ... ان ثقیفاً قد اتوک و اخلفوا المال و قد رجوک

هم چنین ابن کلبی در کتاب الاصنام تلبیه ی قبیله‌‌ى «نزار» را چنین ثبت کرده است: لبیک اللهم لبیک/لبیک لا شریک، الا شریک هو لک تملکه و ما ملک.

و لبیه «عک» چنین بوده است که وقتی از حج خارج مى‌‌شدند دو غلام سیاه را در جلو قرار مى‌‌دادند که مى‌‌گفتند: نحن غرابا عک! / و مردم عک در پاسخ مى‌‌گفتند:

عک الیک عانیه/عبادک الیمانیه/کیما تحج الثانیة (57).

اما در اسلام، هیچ گونه اختلافی میان لبیک گفتن وجود ندارد، نه در صیغه‌‌ها[ی افعال] و نه در الفاظ.
از عایشه نقل کردهاند که گفت:«من به یاد دارم که پیامبر چگونه لبیک مى‌‌گفت: لبیک، اللهم لبیک/لبیک، لا شریک لبیک/ان الحمد و النعمة لک (58)».

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پی‌‌نوشت‌‌ها :

1. آیین حج و عمره از کهن‌‌تر ین آیین‌‌هایی ست که اعراب در اطراف خانه‌‌ى کعبه برپا مى‌‌داشته اند. حج به معنای قصد زیارت و عمره به معنای قصد اجتماع در مکّه است. در سوره‌‌ى حج، کعبه «بیت العتیق» یعنی خانه‌‌ى کهن، نامیده شده و ابراهیم (علیه السّلام) آن را خانه‌‌ى پاک قرار داده که در آن بر خدا شرک نورزند و مردمان را از همه‌‌ى جهات به طواف و زیارت آن فراخوانده است. اعراب پیش از اسلام از آن جا که مى‌‌دانستند خانه‌‌ى کعبه به دست ابراهیم و اسماعیل بنا شده، به آن حرمت مى‌‌گذاشتند و آن را مقدس مى‌‌داشتند و مراسم و آدابی را برای بزرگ داشت آن اجرا مى‌‌کرده اند. این تقدس و حرمت گذاری با گذشت ایام و دور شدن از دین ابراهیم، با ظلمت و تعصب و جاهلیت درآمیخت و پس از رواج بت پرستی در شبه جزیره، به عنوان محلی برای نگه داری بت‌‌ها مورد استفاده‌‌ى مشرکان واقع گردید. در دوران جاهلیت ـچنان که در همین بخش از کتاب اشاره شد ـ بسیاری از مناسک حج و عمره رایج بود که پس از اسلام هم با دگرگونی و اصلاح اعمال و کفرزدایی از اصل مراسم، پذیرفته شد و مسلمانان با برپا داشتن آیین‌‌های توحیدی و اذکار یگانه پرستی، حج توحیدی را معمول کردند.

2. سوره‌‌ى 22، آیه‌‌ى 27.

3. ر.ک. البستانی، بطرس، دایره المعارف، ج6، ص 696.

4. تاج العروس، ج2، ص 16 ـ17.

5. صحیح البخاری، ج2، ص 222.

6. الزمخشری، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل، ج1، ص 84.

7. صحیح البخاری، ج2، ص 223.

8. سوره‌‌ى 2، آیه‌‌ى 198.

9. الأفغانی، أسواق العرب فی الجاهلیه و الاسلام، ج2، ص 222.

10. معجم البلدان، ج4، ص 421.

11. همان، ج4، ص 416.

12. اسواق العرب فی الجاهلیه و الاسلام، ص 300.

13. اخبار مکّه، ص 32.

14. تاریخ الیعقوبی، ج1، ص 314.

15. Religion of the Semites، ص 340، الغبغب: المنحر و مهراق دماء (محل ذبح کردن درد بدن)، السیره، ص 55. الغبغب: حجر ینصب بین یدی الصنم (سنگی که در مقابل بت قرار گرفته مى‌‌شد)، معجم البلدان، ج3، ص 772.

16. Enc. Of  Islam، ج2، ص 200.

17. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج1، ص 84.

18. معجم البلدان، ج3، ص 646.

19. صحیح بخاری، ج2، ص 201.

20. الکشاف، ج1، ص 84.

21. پیامبر خلاف آنان رفتار کرد و قبل از طلوع خورشید، حرکت کرد. صحیح البخاری، ج5، ص 53.

22. معجم البلدان، ج1، ص 917.

23. 23 ر.ک. میدانی، الامثال، ج1، ص 310.

24. ر.ک. به عنوان‌‌های المحصب و المجمر در معجم البلدان.

25. Enc. of  Islam، ج2، ص 200.

26. معجم البدان، ج4، ص 642.

27. البیضاوی، ج1، ص 310.

28. سوره‌‌ى 6، آیه‌‌ى 136.

29. شیخو، النصرانیه و آداب‌‌ها بین عرب الجاهلیه، ص 16.

30. سوره‌‌ى 17، آیه‌‌ى 31.

31. سوره‌‌ى 37، آیه‌‌هاى 99 ـ108 و نیز مراجعه شود به قصص الانبیا، ص 150  ـ153.

32. النصرانیه و آداب‌‌ها بین عرب الجاهلیه، ص 16.

33. Smith: Religion of the Semites، ص 370.

34. همان، ص 202 ـ 203.

35. سوره‌‌ى 22، آیه‌‌ى 37.

36. الجاحظ، البیان و التبیین، ج5، ص 114.

37. تاج العروس، ج3، ص 486.

38. به نظر مى‌‌رسد تراشیدن سر در برابر بتان، آیینی کهن در میان اعراب پیش از اسلام بوده است. چنان که در کتاب «مغازی» آمده است که ابوسفیان پس از بازگشت از جنگ احد، به نزد هبل شتافت و ضمن ستایش از هبل که به گمان ابوسفیان پیروزی مشرکان بر مسلمانان را فراهم آورده بود، سر خود را در پیشگاه او تراشید، المغازی، ص 217).

39. کتاب الاصنام، ص 14.

40. العقد الثمین فی دواوین شعراء الجاهلین، ص 89.

41. کتاب الاصنام، ص 38 و نیز مراجعه کنید به معجم البلدان، ج1، ص 340.

42. صحیح البخاری، ج2، ص 213.

43. صحیح البخاری، ج2، ص 175.

44. البستانی، بطرس، محیط المحیط، ج2، ص 1470.

45. تاج العروس، ج3، ص 422.

46. مناسک عمره یا اعمال و مراسمی که زائران خانه‌‌ى کعبه در غیر موسم حج انجام مى‌‌دهند، عبارت است از پنج عمل: 1.احرام، 2. طواف، 3. نماز طواف، 4. سعی میان صفا و مروه، 5. تقصیر.

47. ر.ک. لسان العرب، ج6، ص 282.

48. تاریخ الخمیس، ج1، ص 106.

49. سوره‌‌ى 2، آیه‌‌ى 158.

50. Smith: Religion of the Semites، ص 431 ـ432.

51. همان، ص 340.

52. مکّا (مکو ـ فعل لازم): با دهان سوت زدن (فرهنگ معاصر عربی): از شهر مکّه در قرآن با دو نام «مکه» و «به که» (سوره‌‌ى فتح، آیه‌‌ى 23 و سوره‌‌ى آل عمران، آیه‌‌ى 96) یاد شده است. برخی راویان اسلام، هر دو واژه را به یک معنی گرفتهاند. از آن جمله «مجاهد» استدلال مى‌‌کند که اعراب گاه حرف «م» را به «ب» تبدیل مى‌‌کرده اند. گروهی نیز بر آنند که مکّه نام شهر و به که نام کعبه است. برخی از محققان ایرانی، این نام را از ریشه‌‌ى فارسی مى‌‌دانند (محمد خزائلی، اعلام قرآن)، بطلمیوس یونانی مکّه را «مکوبا» خوانده است. سرانجام این که در روایات اسلام، مکهام القری نیز نامیده شده است.

53. معجم البلدان، ج4، ص 616.

54. سوره‌‌ى 8، آیه‌‌ى 35.

55. کتاب الاصنام، ص 39.

56. تاریخ الیعقوبی، ج1، ص 296.

57. کتاب الاصنام، ص 7.

58. صحیح البخاری، ج2، ص 170.

منبع: سلیم الحوت؛ محمود، (1390)، باورها و اسطوره‌‌های عرب پیش از اسلام، منیژه عبداللهی و حسین کیانی، تهران، نشر علم، چاپ اول.

 

 



[ ۱۳٩۳/۳/٢۱ ] [ ٤:٥۳ ‎ب.ظ ] [ معین الحاج ] [ نظر شما () ]
.: Weblog Themes By Weblog Skin :.
درباره وبلاگ

دل‌‌گویه:

بـهوش ايدل كه ميقات است اينجـا

مــحـل نفـى و اثــبـات اسـت ايـنجا

از اينـجا ساز وحدت مى‌‌شود سـاز

از ايــنـجـا مـى‌شـود پـــــرواز آغــاز

بـــگــو لـبــيـــك يـا مـعـبـود لـبـيـــك

مــرا تـنها تـويى مـقـصـود، لـبـيـــك


ايميل مدير وبلاگ
Email Icon by Parstools.com


امکانات وب